Tarixdə "Çernobil faciəsi" təkrarlana bilər - Hadisə iştirakçıları danışır...

1986-cı il aprelin 26-da Çernobıl Atom Elektrik Stansiyasında baş vermiş partlayış nəticəsində çirklənmə indi Belarus, Ukrayna və Rusiya Federasiyasının tərkibində olan Sovet İttifaqının geniş ərazilərinə yayılıb. Təsirə məruz qalan üç ölkədə 8,4 milyona yaxın insan radiasiyaya məruz qalıb.


1986-cı ildə Çernobıl kimya emalatxanasının növbə rəisi Yevgeni Yaşin BMT-yə müsahibəsində həmin günü belə xatırlayır:


 "Mən aprelin 26-da səhər işə getdim, elə qəza günü”. "Gecə stansiyada nəsə baş verdiyini bildik. Şayiələr çox fərqli idi. Mənim növbəm səhər saat səkkizdə başladı və yeddiyə qədər stansiya işçiləri işə getmək üçün artıq dayanacaqda toplaşmışdılar. Hamı reaktorun təcili soyutma sisteminin partlamasından danışırdı. Lakin dördüncü enerji blokunun yanından keçərkən (avtobusumuzun marşrutu elə keçdi ki, pəncərədən onu yaxşı görə bilək) bizə məlum oldu ki, qəza gözləniləndən qat-qat ciddi baş verib - reaktorun divarı tamamilə yıxıldı və polad tökmə sobalarında olduğu kimi parıltı göründü.


Reaktoru söndürən suyu hazırladıq. Yuxarıdan, artıq çox çirklənmiş, "sıfır səviyyədən" aşağı axdı (dörd enerji blokunun hamısının altına uzanan və tamamilə su altında qalan avadanlıqları olan davamlı istehsal müəssisələri var idi). Suda dizə qədər getdik və nasos təşkil etdik. Sanki sonsuz su töküldü, sistem tam gücü ilə işə salındı və getdikcə daha çox su tələb olunurdu. Çernobıl Atom Elektrik Stansiyasının kimya sexinin əsas vəzifəsi suyun hazırlanması (atom elektrik stansiyasının sistemləri deminerallaşdırılmış suda işləyir), radioaktiv maye tullantıların qəbulu, saxlanması və emal edilməsi idi.


"Əgər onu insan orqanizmi ilə müqayisə etsək, o, qan dövranı sisteminə bənzəyir" deyə Yevgeni Yaşin davam edir. - Kimya şöbəsi bu sistemi hazırlayır və saxlayır, ona nəzarət edir. Bizim böyük emalatxanamız var idi, 300-ə yaxın işçi çalışırdı.


Aprelin 27-də Pripyat sakinləri təxliyə edilib. Sonra stansiya işçilərinin bir hissəsi də getdi, ona görə də qalanlar həm özləri üçün, həm də həmin oğlan üçün işləyirdilər. Bu zaman şəhərdə avtobuslar evlərə yaxınlaşaraq insanları yükləyib aparırdılar. Sonra ailələrimizi axtardıq. Axı indiki kimi əlaqə yox idi. Qohumlar bizə zəng edib xəbərdarlıq edə, evakuasiya marşrutunu müzakirə edə bilmədilər. Sonradan ailəmi Jitomir vilayətində tapdım.


Azərbaycandan 8 mindən çox şəxs bu faciənin fəsadlarının aradan qaldırılmasına cəlb olunub. 


Hadisə içində olan Namiq Məmmədov həmin günü belə xatırlayır:


Hadisə baş verəndə Ukraynada N saylı hərbi xidmətdə idim. Bizi həmin hissəyə yardım etmək üçün cəlb etdilər. 4 ay müddətində orada qaldıq. İşimiz oradakı asaişi qorumaq idi. Həmin dövrdə 18 yaşım var idi. Hara nə üçün getdiyimizi belə bilmirdik. Bizi böyük bir faəciənin içinə saldılar. Orada qaldığımız dörd ay müddətində heç bir təhlükəsizliklə bağlı qaydalara əməl olunmurdu. Elə ora getdiyimiz formada da hərbi hissəmizə qayıtdıq”, - Məmmədov deyir. 


Hadisə iştirakçısı bildirir ki, onunla paralel hadisədə iştirakçı olan bir xeyli azərbaycanlı gənc yaşlarında hadisənin səbəbindən müxtəlif xəstəliklərə yoluxaraq həyatlarını itirdi. 


"Çernobl hadisəsi zamanı 18 yaşım var idi. Həqiqi əsgərlik dönəminə təsadüf edib. Həmin vaxt mən qəzanın ləğvi işlərinə təyinat aldım.  Gecenin bir anında həyəcan təbili ilə zonaya göndərdilər. Hara getdiyimizi bilmirdik. Nəqliyyat təyin olundu və ora çatan zaman xüsusi hazırlanan geyim və maşınlarla əraziyə daxil olduq. Artıq kənd və qəsəbələrin virana çevrildiyini gördük. Əsas vəzifəmiz əhalinin ordan çıxarılması və ərazinin nəzarətə götürülməsi idi. 18 yaşına çatan şəxs nəyin baş verdiyini təbii ki başa düşə bilmirdi. Deyirdilər ki, mülki əhali çıxarılmaldir. Faciədən sonra partlayış üçüncü blokda yenidən ola bilərdi və bunun nəticəsi əvvəlkinə baxanda daha böyük zərərə gətirib çıxara bilərdi. Çünki üçüncü blok daha təhlükəli idi. Həmin gün demək olar ki, bütün günümüz sərbəst idi. Bu da aldığımız zərərlə əlaqədar idi. Nəticə etibarilə müəyyən məlumatlar çatdırılırdı. Amma heç bir geyim xüsusi qorunma məsələləri sıfıra bərabər idi. İlkin olaraq bura yardım üçün xüsusi robotlar göndərilmişdi. Düşünün robotlar belə partlayışa dözə bilmirdi. O vaxtki elm baş verənləin qarşısında aciz idi. Baş verən partlayışa heç bir mexanizm çarə tapa bilmirdi. Elm belə bu məsələyə  aciz idi. Baş verən  hadisə Ukraynada olsa da, bir çox ölkələr ziyan çəkdi. Orda xidmət göstərən insanlar  bəşəriyyətin xilaskarı olublar. Təssüflər olsun ki, o vaxtkı sovet hakimiyyəti bu məsələnin 4 il ərzində məxfiliyinin saxlanmasını istəmişdilər. Hadisədən sağlam çıxmayanlara belə tam sağlamlıq kağızları verdilər”, - Mirhəsən Həsənov bildirib. 


"Rusiyanın hazırda Ukrayna ərazisində Zaporojye Atom Elektrik Stansiyasını (AES) atəş açması və mühüm İnfrastrukturlu ərazilərə atdığı raket zərbələri endirməsi Çernobl hadisələrini yenidən yaşada bilər. Bir neçə dəfə Rusiyanın açdığı atəşlər həmin atom elektrik stansiyalarının yaxınlığıan düşüb və təhlükələr yaradıb. Rusiya ehtiyatlı olmalıdır. Orada istənilən an istənilən fəlakət baş verə bilər. Atəşlərdən biri ora düşsə həmin stansiya dünyanın sonunu gətirə bilər. Belarusiya və digər yaxınlıqda olan başqa ölkələr bunu nəzərə almalıdır. Bu gün bu çöx önəmli bir mövzudur. İnsanlar öz məsuliyyətini dərk etməlidir.  Çernoblda olan hadisəni çox yaxşı xatırlayıram, Gənc bir zabit kimi orada xidmət edirdim. Bu günə qədər də o faciənin  fəsadları yaşanır”, - ekspert bildirib. 

Üzeyir Cəfərov hesab edir ki, BMT Rusiyanı daha diqqətli olmağa çağırmalıdır. Ekspert deyir ki, "bu olanlar BMT-nin vecinə də deyil”. 

Sovet hökuməti beynəlxalq yardıma ehtiyac olduğunu yalnız 1990-cı ildə tanıdı. Həmin il Baş Assambleya "Çernobıl AES-in nəticələrinin yumşaldılması və aradan qaldırılmasında beynəlxalq əməkdaşlığa” çağıran 45/190 saylı qətnamə qəbul etdi. Bu, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının zərər çəkmiş əraziləri dirçəltmək səylərinin başlanğıcı oldu. Bu məqsədlə Qurumlararası Əməliyyat Qrupu təşkil edilib. 1991-ci ildə maliyyə töhfələrini səfərbər etmək üçün Çernobıl Etimad Fondu yaradıldı. Bu gün o, Humanitar Məsələlərin Əlaqələndirilməsi Ofisi tərəfindən idarə olunur.




www.anews.az