2025-ci ildən sonra Qazaxıstan:institusional islahatlar və praqmatik kurs

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev yanvarın 5-də Turkistan nəşrinə verdiyi müsahibədə ölkənin modernləşmənin yeni mərhələsinə necə daxil olduğunu ətraflı şəkildə izah edib — kəskin sarsıntılar olmadan, lakin siyasi, iqtisadi və ictimai institutların tədricən və onun sözlərinə görə geri dönməz şəkildə dəyişməsi yolu ilə. Müsahibənin tonu təmkinli və konseptual olub: prezident islahatların məntiqini ayrı-ayrı qərarlar toplusu kimi deyil, qarşılıqlı əlaqəli vahid proses kimi təqdim etməyə çalışıb.

Siyasi sistemdən danışarkən Tokayev vurğulayıb ki, Qazaxıstan bəyanatlardan institusional quruculuğa keçib. O xatırladıb ki, dövlət idarəçiliyinin əsas modeli “Güclü Prezident — təsirli Parlament — hesabatlı Hökumət” formulu olaraq qalır, lakin bu formulun məzmunu dəyişir. Parlamentin və maslihatların (Qazaxıstanda regional nümayəndəlik orqanı) rolunun gücləndirilməsi, siyasi rəqabətin genişlənməsi və “əl rejimində idarəetmə” praktikasından imtina, onun fikrincə, daha dayanıqlı və proqnozlaşdırılan sistem yaradır. Bununla yanaşı, prezident açıq şəkildə bildirib ki, onun üçün sabitlik məqsəd deyil, təkamül xarakterli, radikalizm və populizmdən uzaq islahatların həyata keçirilməsi üçün zəruri şərtdir.
Müsahibənin iqtisadi bloku prioritetlərin dəyişməsi tezisi üzərində qurulub. Tokayev 2025-ci ili keçid ili kimi xarakterizə edib və qeyd edib ki, gələcək artım yalnız xammal gəlirlərinə və makroiqtisadi göstəricilərə əsaslana bilməz. O, dəfələrlə iqtisadi inkişafın təkcə hesabatlarda deyil, ev təsərrüfatları səviyyəsində hiss olunmalı olduğu fikrinə qayıdıb. Bu kontekstdə prezident asılılıq yaradan yanaşmanı və dövlətin iqtisadiyyatda həddindən artıq iştirakını tənqid edərək, diversifikasiya və kiçik və orta biznesin dəstəklənməsinin uzunmüddətli dayanıqlığın əsası olduğunu vurğulayıb.

Vergi və büdcə siyasətinə toxunan Tokayev yeni Vergi Məcəlləsi üzərində ayrıca dayanıb. O, islahatların fiskal sərtləşmə kimi şərh edilməsini rədd edərək bildirib ki, söhbət vicdanlı vergi ödəyicilərinin üzərinə düşən yükün aradan qaldırılması və ədalətin bərpasından gedir. Prezident sosial ədaləti vergi intizamı və “kölgə” sxemləri ilə mübarizə zərurəti ilə əlaqələndirib, dövlətin sosial öhdəliklərdən imtina etmədiyini, lakin biznes və vətəndaşlardan daha böyük məsuliyyət gözlədiyini vurğulayıb. Büdcə şəffaflığı onun şərhində texniki məsələ deyil, dövlətlə cəmiyyət arasında etimadın strateji elementi kimi çıxış edir.

Müsahibədə sosial siyasət insana investisiya kimi təqdim olunub. Tokayev bütün islahatların son benefisiarının vətəndaş olmalı olduğunu vurğulayıb, təhsil və səhiyyənin isə əsas istiqamətlər olaraq qaldığını bildirib. Eyni zamanda o, sosial proqramlara formal yanaşmanı tənqid edib və həssas qruplara ünvanlı dəstəyin vacibliyini qeyd edib. Onun fikirlərində cəmiyyətdə yardımın genişləndirilməsindən daha çox ədalətə, dövlət xidmətlərinin keyfiyyətinə və real effektivliyinə tələbatın artdığı açıq şəkildə hiss olunurdu.

Müsahibədə mədəniyyət və identiklik məsələləri xüsusi yer tutub. Prezident türk dünyasına və ümumi tarixi yaddaşa dəstəyin vacibliyini qeyd etsə də, bu mövzunun izolyasiya və ya siyasi blok quruculuğu alətinə çevrilməsindən çəkindirib. Onun sözlərinə görə, hərbi-siyasi ölçüsü olmayan və əsasən ideoloji, mədəni və humanitar resurs kimi dəyərləndirilən “yumşaq türk identikliyi” formalaşır. Eyni kontekstdə Tokayev sosial şəbəkələrin ictimai düşüncənin keyfiyyətinə mənfi təsirini tənqid edib və çap mediasının düşünülmüş, sensasiyadan uzaq dialoq məkanı kimi əhəmiyyətini vurğulayıb. Tarix və mədəniyyət, onun fikrincə, cəmiyyəti bölməli deyil, birləşdirməlidir.

Rəqəmsallaşma və süni intellektdən danışarkən prezident onları təhlükə deyil, inkişaf aləti kimi qiymətləndirib. O bildirib ki, Qazaxıstan qlobal rəqəmsal transformasiyada öz nişini tutmalıdır və bu istiqamətdə əsas diqqət kadr hazırlığına və rəqəmsal savadlılığın artırılmasına yönəldilməlidir. Dövlətin rolu isə innovasiyaları və təşəbbüskarlığı ləngitməyən, ağıllı tənzimləmə ilə məhdudlaşmalıdır.

Müsahibənin xarici siyasət hissəsində Tokayev Qazaxıstanın çoxvektorlu və praqmatik kursa sadiqliyini təsdiqləyib. Suverenlik və milli maraqlar qeyd-şərtsiz prioritet kimi təqdim olunub, böyük dövlətlərlə münasibətlərdə balans isə ölkəyə proqnozlaşdırıla bilənlik və manevr imkanları verən praktik alət kimi dəyərləndirilib. Prezident Qazaxıstanın regional və beynəlxalq təşəbbüslərdə fəal iştirakını davam etdirəcəyini, dialoq və sabitliyin tərəfdarı olaraq çıxış edəcəyini vurğulayıb.
Ümumilikdə müsahibə Qazaxıstanı dərin, struktur xarakterli transformasiya prosesində olan dövlət kimi təqdim edir. Tokayev islahatların mürəkkəb və hər zaman populyar olmadığını açıq şəkildə bildirib, lakin alternativ kimi durğunluq və özündən razılıq riskini gördüyünü qeyd edib. Onun məntiqinə görə, ölkənin gələcəyi üçün məsuliyyəti dövlət və cəmiyyət birgə daşıyır və onlar modernləşmə kursunda rəqib deyil, tərəfdaş kimi çıxış etməlidirlər.