Uşaq hüquqları qanunu: ailəyə müdaxilə, yoxsa uşağın müdafiəsi?

Azərbaycanda “Uşaq hüquqları haqqında” qanun ətrafında yaranan mübahisələr cəmiyyətdə dərin fikir ayrılığını üzə çıxarıb. Müzakirələrin mərkəzində isə əsas sual dayanır: bu təşəbbüs ailə institutuna risk yaradır, yoxsa uşaqların hüquqlarının qorunması üçün zəruri addımdır?

Milli Məclisdə deputat Nigar Arpadarai qanunu “çox təhlükəli” adlandıraraq bildirib ki, bu cür yanaşmalar ailə daxilində münasibətlərə mənfi təsir göstərə bilər.

“Güclü ailə bizim milli kimliyimizin əsasını təşkil edir. Bu maddə valideynlə uşağın münasibətlərinin korlanmasına səbəb ola bilər. Onsuz da bu sahədə problemlərimiz var, daha da dərinləşdirməyə ehtiyac yoxdur. Dünyada böyük ideoloji mübarizə gedir və bu mübarizənin əsas hədəfi ailələri qorumaqdır”, - o bildirib. 

Deputat xüsusilə “psixoloji cəza” anlayışının praktik tətbiqi ilə bağlı suallar qaldırır. 

“Psixoloji cəza anlayışı da var. Bunu kim müəyyən edəcək? Dövlət minlərlə psixoloq işə götürməlidir ki, bu halları araşdırsın? Bu qanun Azərbaycan ailəsinin möhkəmləndirilməsi strategiyasına ziddir”, - deputat əlavə edib. 

Problem: tərbiyə ilə zorakılıq arasındakı sərhəd

Araşdırma göstərir ki, mübahisənin əsasını “tərbiyə” və “zorakılıq” anlayışlarının sərhədlərinin necə müəyyən olunması təşkil edir. Ənənəvi yanaşmalarda fiziki cəza müəyyən hallarda tərbiyə vasitəsi kimi qəbul edilsə də, müasir elmi yanaşmalar bunu qəti şəkildə rədd edir.

Sosioloq Üzeyir Şəfiyev bildirir ki, uşağa qarşı zorakılıq heç bir halda əsaslandırıla bilməz. 

“Uşağın hər hansı davranışı valideynə zor tətbiq etmək hüququ vermir. Fiziki və ya psixoloji cəza uşağın psixikasında dərin izlər buraxır. Bu travmalar onun gələcək həyatına, sosial münasibətlərinə və şəxsiyyətinin formalaşmasına birbaşa təsir edir. Müşahidələr göstərir ki, şiddətə məruz qalan uşaqlar daha aqressiv olur, cəmiyyətə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkir və gələcəkdə eyni davranış modelini təkrarlayırlar”, - ekspert vurğulayır. 

Psixoloji təsirlər: görünməyən travmalar

Psixoloq Elnur Rüstəmov isə problemin daha dərin – psixoloji tərəfinə diqqət çəkir. Onun sözlərinə görə, uzun illər aparılmış beynəlxalq tədqiqatlar fiziki cəzanın effektiv olmadığını sübut edir.

“Uşaqlara qarşı tətbiq olunan fiziki cəza heç vaxt uzunmüddətli müsbət nəticə vermir. Əksinə, bu, uşaqlarda qorxu, özünə inamsızlıq və aqressiv davranış yaradır. Uşaq valideynin davranışını model kimi qəbul etdiyi üçün zorakılıqla böyüyən uşaq gələcəkdə konfliktləri də eyni üsulla həll etməyə meyilli olur”, - psixoloq deyir. 

O, psixoloji zorakılığın da təhlükəli olduğunu vurğulayır.

“Təhqir, alçaltma və emosional təzyiq kimi psixoloji təsirlər bəzən fiziki zorakılıqdan daha ağır nəticələrə səbəb olur. Bu, uşağın özünüdəyər hissini zədələyir və onun gələcək münasibətlərinə ciddi təsir göstərir. Müasir yanaşma göstərir ki, effektiv tərbiyə zorakılıq üzərində deyil, empatiya və düzgün ünsiyyət üzərində qurulmalıdır”, - psixoloq əlavə edib. 

Hüquqi yanaşma: müdaxilə, yoxsa müdafiə?

Ekspertlərin fikrincə, bu tip qanunların məqsədi ailəyə müdaxilə etmək deyil, uşağın hüquqlarını qorumaqdır. Uşaq hüquqları beynəlxalq səviyyədə qəbul olunmuş fundamental dəyərlər sırasındadır və dövlətlər bu sahədə öhdəlik daşıyır.

Ekspertlər hesab edir ki, bu, təkcə hüquqi deyil, həm də mədəni transformasiya prosesidir.

Dünya təcrübəsi: qadağalar və mexanizmlər

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, uşaqlara qarşı zorakılığın qadağan edilməsi geniş yayılıb. Uşaq Hüquqları Konvensiyası uşağın fiziki və psixoloji toxunulmazlığını əsas hüquq kimi təsbit edir.

İsveç – 1979-cu ildə fiziki cəzanı tam qadağan edən ilk ölkə olub. Almaniya və Fransa – ailədaxili zorakılığa qarşı sərt hüquqi mexanizmlər tətbiq edir. Birləşmiş Krallıq – sosial xidmətlər və monitorinq sistemi vasitəsilə nəzarəti təmin edir. Kanada – valideynlər üçün geniş maarifləndirmə və dəstək proqramları həyata keçirir. Hazırda dünyada 60-dan çox ölkədə uşaqlara qarşı fiziki cəza qanunla qadağan olunub.

Ekspertlərə görə, effektiv nəticə üçün hüquqi mexanizmlərlə yanaşı, maarifləndirmə və sosial dəstək də gücləndirilməlidir.

İstiqamət: 6.3.3. insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, vətəndaşların hüquqi, siyasi
mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsi, sosial və siyasi fəallığının artırılması;

Qeyd: Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi çərçivəsində hazırlanıb. 

Gülnar Nazimqızı