Yeni aqrar proqram: iddialı hədəflər, yoxsa köhnə vədlərin təkrarı? - TƏHLİL

Prezident İlham Əliyevin təsdiqlədiyi “2026–2030-cu illər üçün kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura sahələrinin inkişafına dair Dövlət Proqramı” son illərin aqrar sahədə ən genişmiqyaslı sənədlərindən biri hesab olunur.

Hökumət kənd təsərrüfatı istehsalının artırılmasını, ixracın genişləndirilməsini, suvarılan torpaq sahələrinin böyüdülməsini, heyvandarlığın dəstəklənməsini və müasir texnologiyaların tətbiqini vəd edir.

Proqramın əsas göstəricilərindən biri kənd təsərrüfatı üzrə ÜDM-in illik ən azı 2% artımının təmin edilməsidir.

İlk baxışdan bu göstərici müsbət görünür.

Lakin sual yaranır: kənd təsərrüfatını qeyri-neft sektorunun əsas inkişaf lokomotivlərindən biri hesab edən ölkə üçün bu kifayət qədər yüksək hədəfdirmi?

Kənd təsərrüfatı nazirinin müavini Zaur Əliyev bildirib ki, proqramda nəzərdə tutulan tədbirlərin əhəmiyyətli hissəsi fundamental xarakter daşıyır və onların nəticələri yalnız 2030-cu ildən sonra görünəcək.

Ərzaq təhlükəsizliyi hələ də problem olaraq qalır

Proqramda xüsusi diqqət buğda istehsalına ayrılıb.

Uzun illər davam edən dövlət subsidiyalarına və yüz minlərlə hektar əkin sahəsinə baxmayaraq, Azərbaycan hələ də taxıl idxalından ciddi şəkildə asılıdır.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Azərbaycan ərzaqlıq buğdaya olan tələbatının yalnız 29%-ni daxili istehsal hesabına təmin edir, 71%-i isə idxalın payına düşür.

2030-cu ildən sonra bu nisbətin necə dəyişəcəyi barədə suala cavab olaraq kənd təsərrüfatı nazirinin müavini Zaur Əliyev konkret rəqəm açıqlamayıb.

Bununla belə, nazirlik ixtisaslaşmış rayonlarda ərzaqlıq buğdanın məhsuldarlığını hazırkı hektar üçün 40 sentnerdən 50 sentnerə çatdırmağı planlaşdırır. Zaur Əliyev bunu suvarma infrastrukturunun inkişafı, keyfiyyətli toxum təminatı və torpaq-su şəraitinə malik  olan təsərrüfatların dəstəklənməsi ilə əlaqələndirib.

Nazirlik nümayəndələri problemin həllini müasir suvarma sistemlərinin genişləndirilməsində və məhsuldarlığın artırılmasında görürlər.

Lakin sual açıq qalır: dövlət dəstəyinə və çoxsaylı proqramlara baxmayaraq, niyə ərzaqlıq buğda ilə özünü təminetmə problemi hələ də aqrar siyasətin əsas mövzularından biri olaraq qalır?

Subsidiyalara milyardlar xərclənib, bəs səmərəlilik necə qiymətləndirilib?

Brifinq zamanı jurnalistlər dəfələrlə subsidiyaların effektivliyi məsələsini qaldırıblar.

Bu da təəccüblü deyil. Son illərdə dövlət fermerlərin dəstəklənməsi üçün müxtəlif subsidiya mexanizmləri, güzəştli kreditlər və texnika lizinqi vasitəsilə böyük vəsaitlər ayırıb.

Nazirlik cavab olaraq bildirib ki, yeni nəzarət mexanizmləri hazırlanır. Bunlara peyk monitorinqi və süni intellekt elementlərinin tətbiqi daxildir.

Lakin əsas sual açıq qalır: əvvəlki illərdə nə qədər vəsait xərclənib və bunun nəticəsində real iqtisadi effekt nə qədər olub? Məhz bu məsələ Hesablama Palatasının hesabatlarında mütəmadi olaraq qaldırılır.

Heyvandarlıq: mövcud problemlərin etirafı

Nazirliyin çıxışında ən açıq etiraflardan biri heyvandarlıq sahəsi ilə bağlı olub.

Nazirlik faktiki olaraq etiraf edib ki, Azərbaycan hələ də daxili ət tələbatını tam təmin etmir. Rəsmi məlumatlara görə, özünütəminetmə səviyyəsi mal əti üzrə 83,7%, qoyun əti üzrə 94,2%, quş əti üzrə isə 82% təşkil edir.

Hökumət daxili bazarın ətlə təminatını 100%-ə çatdırmağı planlaşdırır.

Lakin buna bir sıra amillər mane olur: otlaqların keyfiyyətinin pisləşməsi, yem bazasının bahalılığı, yüksək məhsuldar heyvan sayının azlığı və su təminatı problemləri.

Bununla yanaşı, nazirlik açıq şəkildə bildirib ki, ət qiymətlərini tənzimləmək niyyətində deyil və yalnız bazarda təklifin artırılmasına ümid edir.

Aqrar sektordakı problemlərin başqa bir göstəricisi yem bitkiləri bazarındakı vəziyyətdir.

Fermerlərin sözlərinə görə, bu il bəzi rayonlarda arpanın alış qiyməti kiloqramına 25 qəpik səviyyəsində formalaşıb ki, bu da onların fikrincə istehsal xərclərini qarşılamır. İstehsalçılar məhsuldarlığın aşağı olmasından, su çatışmazlığından, keyfiyyətli toxum və gübrə qıtlığından şikayətlənirlər. Belə şəraitdə istehsalın rentabelliyi aşağı olaraq qalır ki, bu da fermerlərin yem bitkilərinin əkin sahələrini genişləndirmək marağını azaldır. Halbuki yem qiymətləri ət və süd istehsalının maya dəyərinə təsir edən əsas amillərdən biridir.

Aqrar ekspert Vahid Məhərrəmov hesab edir ki, heyvandarlıq sahəsində vəziyyətin qiymətləndirilməsi yalnız ayrı-ayrı göstəricilərlə məhdudlaşmamalıdır.

Onun sözlərinə görə, əsas göstərici adambaşına düşən ümumi ət istehsalıdır. Ekspert bildirir ki, Azərbaycanda bu göstərici təxminən 38 kiloqramdır, halbuki beynəlxalq norma, onun sözlərinə görə, 76 kiloqram təşkil edir.

Müqayisə üçün, Qazaxıstan və Rusiyada bu göstərici təxminən 78 kiloqram, Belarusda isə 130 kiloqramdır. Ekspert hesab edir ki, proqramda nəzərdə tutulan 2030-cu ilə qədər ət istehsalının 20% artırılması əsas suala cavab vermir: Azərbaycan nə vaxt beynəlxalq normaya və qonşu ölkələrin göstəricilərinə yaxınlaşa biləcək?

Onun fikrincə, dövlət proqramında “ən azı” kimi ifadələr deyil, konkret müddətlər və hədəf göstəricilər göstərilməlidir.

Su əsas məhdudlaşdırıcı amilə çevrilir

Məmurların çıxışlarını diqqətlə təhlil etdikdə aydın olur ki, bu gün Azərbaycan kənd təsərrüfatının əsas problemi artıq torpaq deyil, sudur.

Nazirlik beynəlxalq proqnozlara istinad edərək bildirir ki, Azərbaycan 2050-ci ilə qədər ciddi su qıtlığı yaşayan ölkələr sırasına daxil ola bilər.

Məhz buna görə proqramın əsas elementlərindən biri müasir suvarma sistemlərinin əhatə dairəsinin hazırkı 130 min hektardan 300 min hektara çatdırılmasıdır.

Vahid Məhərrəmov hesab edir ki, iqlim dəyişikliklərinə istinad əvvəlki aqrar proqramların icra edilməməsinin universal izahı ola bilməz.

Onun sözlərinə görə, əgər iqlim riskləri proqramın icrasını mümkünsüz edirsə, bu, sənəddə açıq şəkildə əks olunmalıdır.

Ekspert qeyd edir ki, əvvəlki yeddiillik proqramların icrası dövründə hədəflərin tam yerinə yetirilməməsini izah edə biləcək miqyasda fəlakətlər baş verməyib. O həmçinin vurğulayır ki, dolu və digər təbii hadisələr əvvəllər də olub və qonşu ölkələrdə bu risklərin təsirini azaltmaq üçün texniki həllər tətbiq edilir. Buna görə də dövlət yalnız iqlim çağırışlarına istinad etməməli, eyni zamanda bu risklərin idarə olunması üçün konkret mexanizmlər təqdim etməlidir.

İxrac: məqsəd var, strategiya isə hələ tam aydın deyil

Hökumət aqrar məhsulların ixracını hazırkı təxminən 1,5 milyard dollardan 2030-cu ilə qədər 2 milyard dollardan çox səviyyəyə çatdırmağı planlaşdırır.

Əsas ümidlər meyvə, tərəvəz, istixana məhsulları və yumurta ixracına bağlanır.

İxracın artırılması planlarından danışan kənd təsərrüfatı nazirinin müavini Zaur Əliyev bir neçə əsas istiqaməti qeyd edib.

Onun sözlərinə görə, hökumət yumurta və onun dərin emalı məhsullarının, eləcə də meyvə-tərəvəzin ixracının artacağını gözləyir.

“Ənənəvi bazarlarda artıq öz yerini tutmuş meyvə və tərəvəz məhsulları” həm istehsalın artırılması, həm də ixrac coğrafiyasının genişləndirilməsi hesabına daha çox ixrac olunmalıdır.

O bildirib ki, istixana təsərrüfatlarının inkişafı tərəvəz ixracını stimullaşdıracaq, GlobalGAP, üzvi və digər beynəlxalq sertifikatların subsidiyalaşdırılması isə istehsalçıların yeni bazarlara çıxışını asanlaşdıracaq. Perspektiv bazarlar kimi Yaxın Şərq ölkələri, Şərqi Avropa və Çin göstərilib.

Lakin ixrac coğrafiyası hələ də məhduddur. Tədarüklərin əsas hissəsi əvvəlki ənənəvi bazarlara yönəlir.

Nazirlik beynəlxalq sertifikatlaşdırmaya və Yaxın Şərq ölkələri ilə Çin bazarına çıxışın genişləndirilməsinə ümid edir.

Ancaq Azərbaycan istehsalçılarının bu bazarların sərt tələblərinə nə qədər sürətlə uyğunlaşa biləcəyi hələ məlum deyil.

Torpaqların parçalanması problemi qalır

Su çatışmazlığı ilə yanaşı, nazirlik ilk dəfə olaraq başqa bir sistemli problemi də açıq şəkildə etiraf edir. Bu da  torpaq sahələrinin parçalanmasıdır.

Zaur Əliyevin sözlərinə görə, fermerlərin əksəriyyəti kiçik torpaq sahələrinə malikdir və bu sahələr çox vaxt müxtəlif yerlərdə yerləşir, bir neçə hissəyə bölünür.

Nəticədə müasir texnikadan istifadə, effektiv suvarma sistemlərinin tətbiqi və istehsal xərclərinin azaldılması çətinləşir.

Buna görə proqramın yeni elementlərindən biri torpaq konsolidasiyası olacaq. Planlaşdırılır ki, bir neçə kiçik torpaq sahəsinin sahibləri yol və müasir suvarma infrastrukturu ilə təmin olunmuş vahid torpaq massivi əldə edə biləcəklər.

Lakin hələlik söhbət yalnız iki rayonda 20 min hektarı əhatə edən pilot layihədən gedir. Bu mexanizmin ölkə miqyasında vəziyyəti nə dərəcədə dəyişə biləcəyi hələ məlum deyil.

Əvvəlki proqramların təcrübəsi suallar yaradır

Ekspertlərin skeptik yanaşmasının səbəblərindən biri də əvvəlki sahəvi proqramların nəticələridir.

Vahid Məhərrəmovun sözlərinə görə, baramaçılığın inkişafı proqramında 2025-ci ilə qədər barama istehsalının 6 min tona çatdırılması nəzərdə tutulurdu. Halbuki faktiki istehsal cəmi 186,6 ton olub.

Onun fikrincə, icra müddəti 2025-ci ildə başa çatan digər proqramlarla bağlı da oxşar suallar yaranır.

Ekspert hesab edir ki, yeni strategiyaya başlamazdan əvvəl hökumət əvvəlki proqramların icrasını qiymətləndirməli və hədəflərin niyə yerinə yetirilmədiyini izah etməlidir.

Məhz belə bir qiymətləndirmənin olmaması yeni dövlət proqramının tənqidçilərinin əsas arqumentlərindən biri olaraq qalır.

Əsas məsələ icradır

Yeni dövlət proqramı onlarla istiqaməti, yüzlərlə tədbiri və böyük hədəfləri özündə birləşdirir.

Lakin əvvəlki proqramların təcrübəsi göstərir ki, uğur təsdiqlənmiş sənədlərin sayından deyil, onların icrasının keyfiyyətindən asılıdır.

Əsas sual kənd təsərrüfatına yeni proqramların lazım olub-olmaması deyil. Əsas sual dövlətin qarşıya qoyulan məqsədlərin heç olmasa bir hissəsini tam həcmdə yerinə yetirib-yetirə bilməyəcəyidir.

Əvvəlki proqramların tarixi göstərir ki, strategiyanın mövcudluğu özlüyündə nəticəyə zəmanət vermir. Buna görə də yeni proqramın real qiymətləndirilməsi kağız üzərində yazılmış göstəricilər deyil, beş ildən sonra fermerlərin vəziyyətinin dəyişib-dəyişməyəcəyi, ölkənin ərzaq idxalından asılılığının azalıb-azalmayacağı və Azərbaycan aqrar məhsullarının həm daxili, həm də xarici bazarlarda daha rəqabətqabiliyyətli olub-olmayacağı ilə ölçüləcək.

Məhz buna görə proqramın uğurunun əsas göstəricisi təqdimatlar və hədəf rəqəmlər deyil, fermerlərin həyatında real dəyişikliklər, idxaldan asılılığın azalması və Azərbaycan aqrar məhsullarının rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsi olacaq.

N.Təbrizli